Rola rachunkowości

Rola rachunkowości jako języka działalności gospodarczej odzwierciedlona w badaniach naukowych. Rachunkowość, jako język biznesu rachunkowość ma wiele elementów wspólnych z innymi językami. Różne działalności gospodarcze firm są przedstawiane w sprawozdaniach rachunkowości przy użyciu języka rachunkowości, tak samo jak wiadomości o wydarzeniach są przedstawiane w gazetach. Księgowi próbują sporządzić mapę zdarzeń ekonomicznych jednostki w unikalny sposób, który nazywamy językiem rachunkowości. Cała struktura rachunkowości jest wypełniona dużą ilością pojęć i może być nazwana językiem rachunkowości. (S. Tanaka)

Badania nad językiem rachunkowości wchodzą w zakres:

  • W jaki sposób oddziałują pojęcia rachunkowości na odbiorców?
  • jaki sens ekonomiczny mają pojęcia rachunkowości?
  • czy pojęcia rachunkowości niosą logiczne przesłanie?

Potrzeby jednoznacznej interpretacji pojęć stosowanych w rachunkowości i powiązanie ich w logiczną całość skutkowało powstaniem Komitetu Międzynarodowych Standardów Rachunkowości. Do zadań Międzynarodowych Standardów Rachunkowości należy m.in. tworzenie zasad, standardów, norm i pojęć z zakresu rachunkowości.

Celem założeń koncepcyjnych rachunkowości jest przedstawienie interpretacji podstawowych pojęć i kategorii wchodzących w skład szeroko rozumianej rachunkowości a więc bilansu oraz rachunku wyników.

Nadal brak jednolitej treści semantycznej oraz zasad syntaktyki wielu pojęć dla przykładu środki pieniężne, instrumenty kapitałowe, koszty podlegające rozliczeniu w czasie, koszty produktu, koszty okresu oraz podatkowa interpretacja wielu kategorii (przychody i koszty ich uzyskania, moment uznania przychodu za dokonany, a kosztu za poniesiony itp.).

Wątpliwa relacja pomiędzy formą i treścią zdarzeń gospodarczych z punktu widzenia ewidencji księgowej, co jest ważniejsze w rachunkowości – fakt (treść) czy dokument (forma)?”.

Wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów

Przez wewnątrzwspólnotową dostawę towarów rozumie się wywóz towarów z terytorium kraju na terytorium państwa członkowskiego inne niż terytorium kraju.  Wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów ma miejsce, jeżeli:

  • nabywca towarów jest podatnikiem podatku od wartości dodanej lub osobą prawną niebędącą podatnikiem podatku od wartości dodanej, zidentyfikowanym na potrzeby transakcji wewnątrzwspólnotowej na terytorium państwa członkowskiego innym niż terytorium kraju,
  • podatnik dokonujący dostawy zgłosił zamiar dokonywania wewnątrzwspólnotowych dostaw towarów i został zarejestrowany jako podatnik VAT UE.

Za wewnątrzwspólnotową dostawę towarów uznaje się również przemieszczenie przez podatnika, o którym mowa w art. 15, lub na jego rzecz towarów należących do jego przedsiębiorstwa z terytorium kraju na terytorium państwa członkowskiego inne niż terytorium kraju, które zostały przez tego podatnika na terytorium kraju w ramach prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa wytworzone, wydobyte, nabyte, w tym również w ramach wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów, albo sprowadzone na terytorium kraju w ramach importu towarów, jeżeli mają służyć działalności gospodarczej podatnika.

Wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów występuje, jeżeli dokonującym dostawy jest podatnik, o którym mowa w art. 15, zarejestrowany jako podatnik VAT UE zgodnie z art. 97, z zastrzeżeniem ust. 7.

Czynności nieodpłatnej dostawy towarów (art. 7, ust.2) oraz nieodpłatnego świadczenia usług (art. 8, ust. 2)

  • nieodpłatna dostawa towarów – jest to przekazanie przez podatnika towarów należących do jego przedsiębiorstwa na inne cele niż związane z prowadzonym przez niego przedsiębiorstwem – na cele osobiste podatnika lub jego pracowników, byłych pracowników, udziałowców, akcjonariuszy, członków organów stanowiących osób prawnych oraz wszelkie inne przekazanie bez wynagrodzenia,  w szczególności darowizny;
  • nieodpłatne świadczenie usług – na cele osobiste podatnika lub jego pracowników, byłych pracowników, udziałowców, akcjonariuszy, członków organów stanowiących osób prawnych oraz wszelkie inne przekazanie bez wynagrodzenia, itp.
    • jeżeli podatnikowi przysługiwało prawo do pomniejszenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego od tych czynności, w całości lub w części.

Nie podlegają opodatkowaniu przekazywane drukowane materiały reklamowe i informacyjne oraz prezenty o małej wartości.

Dokumenty:

  • dokument wydania, przekazania,
  • faktura VAT wewnętrzna.

 Ujęcie w księgach nieodpłatnej dostawy towarów i nieodpłatnego świadczenia usług

Jednostki zobowiązane do prowadzenia rachunkowości

Jednostki gospodarce w zależności od ich wielkości i formy prawnej mogą być:

  • zobowiązane do prowadzenia rachunkowości,
  • zobowiązane do prowadzenia uproszczonej ewidencji,
  • zwolnione z obowiązku prowadzenia ewidencji.

Do prowadzenia rachunkowości według zasad określonych w Ustawie zobowiązane są wszystkie jednostki prowadzące działalność gospodarczą oraz działalność niezarobkową, bez względu na ich formę prawną oraz przedmiot działalności.

Nie są objęte Ustawą:

  • Skarb Państwa i Narodowy Bank Polski,
  • osoby fizyczne i spółki cywilne, których przychody netto ze sprzedaży produktów, towarów i operacji finansowych za poprzedni rok obrotowy były mniejsze niż równowartość 400.000 ECU, chyba, że same chcą prowadzić rachunkowość w sposób określony w Ustawie.

Jeżeli osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą oraz spółki cywilne osiągają przychody netto ze sprzedaży produktów i towarów mniejsze niż 400.000 ECU, mogą nie prowadzić rachunkowości. Wówczas może na nich ciążyć obowiązek prowadzenia uproszczonej ewidencji w postaci:

  • podatkowej księgi przychodów, która stanowi podstawę wymiaru podatku dochodowego;
  • podatkowej księgi przychodów ze sprzedaży, w przypadku opodatkowania podatkiem dochodowym przychodów.

W niektórych przypadkach podatnicy wykonujący działalność gospodarczą na niewielką skalę mogą płacić zryczałtowany podatek dochodowy w formie karty podatkowej. Wtedy nie prowadzą oni w zasadzie żadnej ewidencji.

Usługi zagraniczne

Miejsce świadczenia usług:

I. zasada generalna – miejscem opodatkowania usługi jest miejsce, gdzie świadczący usługę posiada siedzibę lub miejsce prowadzenia działalności lub miejsce zamieszkania;

II. wyjątki od zasady generalnej:

  1. wyznaczone „sztywno” w przepisach – dla których miejscem świadczenia jest miejsce, gdzie nabywca usługi posiada siedzibę, stałe miejsce prowadzenia działalności, dla którego dana usługa jest świadczona, a w przypadku braku stałego miejsca prowadzenia działalności, stały adres lub miejsce zamieszkania:
  • usługi na nieruchomościach – miejscem świadczenia jest miejsce położenia nieruchomości,
  • usługi transportowe – miejscem świadczenia jest miejsce, gdzie odbywa się transport z uwzględnieniem pokonanych odległości (za wyjątkiem usługi wewnątrzwspólnotowej usługi transportu towarów),
  • usługi w dziedzinie – kultury, sztuki, sportu, nauki, edukacji, rozrywki – miejscem świadczenia jest kraj faktycznego wykonania usługi,
  • usługi tzw. niematerialne (katalog zawarty w art. 27 ust.4) – m.in. sprzedaży praw i udzielania licencji, cesji praw autorskich, patentów i innych praw, reklamy, bankowe, finansowe, ubezpieczeniowe, wynajmu, dzierżawy, usługi rachunkowo-księgowe, prawnicze itp.
  1. określono „podwójne” kryteria ustalania miejsca świadczenia – wybór jest niejako zależny od woli stron i może być przez strony kształtowany w celu uproszczenia zasad rozliczania VAT; są to m.in. usługi:
  • wewnątrzwspólnotowe usługi transportu towarów – zasadniczo miejscem świadczenia jest kraj rozpoczęcia transportu, jednakże gdy nabywca usługi podał dla tej czynności świadczącemu usługę numer, pod którym jest zidentyfikowany na potrzeby podatku od wartości dodanej na terytorium państwa członkowskiego innym niż terytorium państwa, gdzie rozpoczął się transport – miejscem świadczenia usługi jest terytorium państwa członkowskiego, które wydało nabywcy ten numer,
  • usługi wyceny majątku rzeczowego ruchomego i usługi na ruchomym majątku rzeczowym – opodatkowane zasadniczo w kraju ich wykonania; jednakże w przypadku, gdy nabywca usługi podał dla tej czynności świadczącemu usługę numer, pod którym jest zidentyfikowany na potrzeby podatku od wartości dodanej na terytorium państwa członkowskiego innym niż terytorium państwa członkowskiego, faktycznego wykonania usługi, miejscem świadczenia usługi jest terytorium państwa członkowskiego, które wydało nabywcy ten numer, pod warunkiem, że towary po wykonaniu usługi zostaną wywiezione z terytorium państwa członkowskiego, na którym usługi zostały faktycznie wykonane.

przysługuje prawo do odliczenia VAT

przy nabywaniu towarów i usług związanych

z wykonaniem usługi

Ujęcie w księgach świadczącego (dostawcy) – usługi opodatkowane u świadczącego

Ujęcie w księgach świadczącego (dostawcy) – usługi opodatkowane u nabywcy

Import usług – rozumie się przez to świadczenie usług, z tytułu wykonania których podatnikiem jest usługobiorca (podmiot zarejestrowany jako podatnik VAT UE).

Ujęcie w księgach importu usług – przysługuje prawo do odliczenia VAT naliczonego:

Przedmiot i podmiot rachunkowości

Określenie przedmiotu rachunkowości jest ściśle związane z przedmiotem działania jednostki gospodarczej. Ponieważ jednostki gospodarcze mogą prowadzić bardzo różną działalność, określenie przedmiotu rachunkowości musi być odpowiednio uogólnione.

Zazwyczaj określa się, że przedmiotem rachunkowości są występujące w jednostkach gospodarczych zjawiska i procesy gospodarcze wpływające na stan i strukturę majątku, źródła jego finansowania oraz efekty działania.

Podmiotami rachunkowości są wszystkie jednostki gospodarcze prowadzące rachunkowość z formalnego obowiązku bądź z wyboru.

Różna może być ich forma własności, organizacja, zakres i rodzaje działalności. Warunkiem uznania danej jednostki za podmiot rachunkowości jest jej majątkowe wyodrębnienie. Wyodrębnienie to może być dokonane w sposób formalnoprawny, na podstawie ustaleń statutowych, lub tylko umownie przez wyodrębnienie jednostki w samej rachunkowości jako samodzielnie bilansującej np. w ramach jednostki wielozakładowej – odrębnych zakładów prowadzących odrębną ewidencję i sporządzających samodzielnie sprawozdanie finansowe, które staje się elementem sprawozdania łącznego.

Wyodrębnienie majątkowe podmiotu rachunkowości ma:

  • po pierwsze: znaczenie ekonomiczne, które oznacza oddzielenie majątku jednostki od majątku właścicieli, a tym samym realizację na własny rachunek przychodów i ponoszenie kosztów, zaciąganie i spłatę pożyczek, kredytów i zobowiązań,
  • po drugie: znaczenie metodologiczne, bowiem na koncepcji podmiotu gospodarczego opiera się cała budowa rachunkowości: interpretacja faktów gospodarczych oraz kształt sprawozdań finansowych.

Podmiotami rachunkowości z punktu widzenia formalnego są:

  • wszystkie osoby prawne (przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielcze, spółki kapitałowe),
  • jednostki nie posiadające osobowości prawnej (spółki osobowe: cywilna, jawna, komandytowa oraz niektóre jednostki państwowe),
  • osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą na szerszą skalę.

Import towarów

Import towarów – przywóz towarów z terytorium państwa trzeciego na terytorium kraju.

Obowiązek podatkowy w imporcie towarów powstaje z chwilą powstania długu celnego (art. 19 ust. 7).

Podstawą opodatkowania w imporcie towarów jest wartość celna powiększona o należne cło. Jeżeli przedmiotem importu są towary opodatkowane podatkiem akcyzowym, podstawą opodatkowania jest wartość celna powiększona o należne cło i podatek akcyzowy (art. 29 ust. 13).

Prawo od obniżenia kwoty podatku należnego powstaje wg zasad określonych do faktur krajowych potwierdzających dostawę towarów i usług.

Dokumenty:

  • przyjęcie nabytego składnika (np. PZ, OT).
  • faktura obca (wystawiona przez dostawcę w walucie obcej),
  • dokument celny (SAD).

Ujęcie w księgach importu towarów – przysługuje prawo do odliczenia VAT naliczonego:

Zadania rachunkowości

Rachunkowość stosując właściwe jej metody ma za zadanie dostarczenie podstawowych wiadomości o działalności danej jednostki gospodarczej.

Rachunkowości stawia się zazwyczaj 3 zadania:

  1. obiektywne informowanie zewnętrznych użytkowników informacji dostarczanych przez rachunkowość, a w szczególności: potencjalnych inwestorów, banków i innych pożyczkodawców, wierzycieli, agend rządowych, pracowników i ich związków;
  2. kontrola działalności, a zwłaszcza ochrona interesów jednostki gospodarczej,
  3. dostarczanie danych przydatnych do zarządzania.

Dla realizacji tych zadań rachunkowość jednostki gospodarczej powinna w szczególności informować o:

  • stanie składników majątkowych i źródłach ich pochodzenia (finansowania) oraz wszelkich zmianach, powstających w trakcie działalności,
  • zużyciu składników majątkowych w toku działalności,
  • wykonaniu zadań gospodarczych, sprecyzowanych w zamierzeniach, np. planie finansowo-gospodarczym danej jednostki,
  • finansowych rezultatach działalności jednostki, dzięki rejestrowaniu osiąganych wyników finansowych,
  • wykorzystaniu zysku osiągniętego w rezultacie działalności gospodarczej.

  1. Irena Olchowicz, Podstawy rachunkowości, Wyd. Dyfin, Warszawa 1998.
  2. Jan Matuszkiewicz, Piotr Matuszkiewicz, Rachunkowość od podstaw, Wyd. Finans-Servis, Warszawa 1997.

Zasady rachunkowości

Prawidłowo zorganizowana rachunkowość dostarcza kierownictwu podmiotu danych liczbowych niezbędnych do podejmowania decyzji, umożliwia kontrolę terminowości i prawidłowości rozliczeń finansowych (z tytułu dostaw, sprzedaży, podatków, podziału zysku itp.), kontrolę celowości zużycia środków produkcji, wykonania planowanych zadań, a także zapewnia ochronę mienia zaangażowanego w jednostce gospodarczej. Spełnia więc ona następujące podstawowe funkcje: kontrolną, informacyjną i decyzyjną.

Realizacja zadań stawianych przed rachunkowością wymaga spełnienia określonych warunków i zasad jej prowadzenia, tak aby mogła zapewnić wiarygodność, kompletność i terminowość i terminowość dostarczanych danych liczbowych.

Najważniejsze zasady rachunkowości podporządkowane koncepcji rzetelnego i jasnego obrazu to:

  • zasada memoriału – polegająca na ujęciu w księgach rachunkowych oraz sprawozdaniu finansowym ogółu operacji gospodarczych dotyczących danego okresu. W szczególności w księgach rachunkowych jednostki należy ująć wszystkie osiągnięte, przypadające na jej rzecz przychody i obciążające ją koszty związane z tymi przychodami dotyczące danego roku obrotowego, niezależnie od terminu ich zapłaty;
  • zasada współmierności – według której w księgach rachunkowych i wyniku finansowym należy ująć wszystkie osiągnięte, przypadające na rzecz jednostki przychody i związane z tymi przychodami, a więc współmierne do nich koszty ich osiągnięcia;
  • zasada periodyzacji – która wymaga podziału zdarzeń gospodarczych na okresy i ujmowania wyników działalności za te okresy (rok obrotowy i wchodzące w jego skład okresy sprawozdawcze);
  • zasada istotności – według której dokonując wyboru rozwiązań dopuszczonych ustawą i dostosowując je do potrzeb jednostki należy zapewnić wyodrębnienie w rachunkowości wszystkich zdarzeń istotnych do oceny sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyniku finansowego jednostki. W ramach przyjęcia zasad (polityki) rachunkowości można stosować uproszczenia, jeżeli nie wywiera to istotnie ujemnego wpływu na rzetelność obrazu jednostki;
  • zasada ciągłości – polegająca na stosowaniu w kolejnych latach przyjętego sposobu postępowania (w szczególności dotyczy to sposobów wyceny składników majątku);
  • zasada ostrożnej wyceny (ostrożności) – przejawiająca się w sposobie podejścia do: sposobów wyceny składników majątkowych, zaliczenia przychodów, kosztów, strat i zysków do wyników danego okresu;
  • zasada wyższości treści nad formą – oznaczająca, że określone operacje muszą być ujęte w księgach, a następnie wykazane w sprawozdaniach finansowych zgodnie z ich treścią i rzeczywistością ekonomiczną, nawet jeśli z formalnego punktu widzenia nie powinny się tam znaleźć;
  • zasada kontynuacji działalności – według której przyjmuje się założenie, że jednostka ani nie zamierza, ani nie jest zmuszona do likwidacji lub istotnego uszczuplenia skali swojej działalności.

Jednostki zobowiązane są stosować określone ustawą zasady rachunkowości, rzetelnie i jasno przedstawiając sytuację majątkową i finansową oraz wynik finansowy.

Literatura:

  1. Bailey T.G., Wild K., Międzynarodowe standardy rachunkowości w praktyce.
  2. Fiedoruk B., Kozak M., Zasady rachunkowości w jednostkach gospodarczych.
  3. Furmanek I., Rachunkowość handlowa.
  4. Gierusz J., Ustawa o rachunkowości a MSR – analiza porównawcza
  5. Gmytrasiewicz W., Rachunkowość.
  6. Helin A., Wasilewska J., Szymański K. G., Znowelizowana ustawa o rachunkowości.
  7. Jarugowej A., Martyniuk T., Komentarz do ustawy o rachunkowości, rachunkowość, MSR.
  8. Jarugowa A., Kabalski P., Znowelizowana ustawa o rachunkowości a standardy międzynarodowe.
  9. Jarugowa A., Komitet Standardów Rachunkowości – aktualne prace i zamierzenia, „Rachunkowość”.
  10. Kawecka-Siuzdak G., Międzynarodowe Standardy Rachunkowości.
  11. Krynicki J., Trzemżalski T., Rachunkowość, wdrożenie zmian.
  12. Klimas P., Podręczna encyklopedia rachunkowości.
  13. Messner Z., Rachunkowość finansowa.
  14. Matuszewicz J., P. Matuszewicz, Rachunkowość od podstaw.
  15. Matuszewicz J., Rachunkowość przedsiębiorstw.
  16. Myddelton D., Rachunkowość i decyzje finansowe.
  17. Martyniuk T., Rachunkowość finansowa przedsiębiorstw handlowych.
  18. Nowak E., Leksykon rachunkowości.
  19. Olchowicz I., Rachunkowość podatkowa.
  20. Oldcorn R., Rachunkowość dla menedżerów.
  21. Sawicki K., Podstawy rachunkowości.
  22. Wieczorek I., Rachunkowość obrotu materiałowo-towarowego.
  23. Walińska E., Meritum rachunkowości. Rachunkowość i sprawozdawczość finansowa.
  24. Ustawa o rachunkowości z 29 września 1994 r., Dz. U. Nr 121.